To nie zawsze jest tylko nieśmiałość. Jak rozpoznać niską samoocenę u dziecka?

„Jest po prostu nieśmiały.” „Wyrośnie z tego.” Pewnie słyszysz to od rodziny, a może też tak myślisz. I często to prawda. Nieśmiałość jest cechą wielu zupełnie zdrowych dzieci i nie trzeba jej leczyć.

Bywa jednak, że za wycofaniem kryje się coś innego: przekonanie dziecka, że jest gorsze od innych. Z zewnątrz wygląda to podobnie, ale od środka to dwie różne historie.

Czym różni się jedno od drugiego

Nieśmiałe dziecko potrzebuje czasu. Na urodzinach stoi z boku przez pierwsze pół godziny, potem się rozkręca. Trudno mu zacząć, ale gdy już poczuje się bezpiecznie, zwykle dobrze się bawi i ma o sobie niezłe zdanie. Mówiąc w uproszczeniu: „boję się nowych ludzi, ale ze mną wszystko w porządku”.

Dziecko z niską samooceną w głębi duszy wierzy, że nie jest wystarczająco dobre. Mówiąc w uproszczeniu: „i tak mi nie wyjdzie, bo jestem do niczego”. To przekonanie towarzyszy mu także wtedy, gdy jest wśród dobrze znanych osób.

Na co zwrócić uwagę

Oto sygnały, które warto obserwować:

• często mówi „nie umiem”, „jestem głupi”, „nikt mnie nie lubi”
• poddaje się, zanim spróbuje, albo odmawia nowych zadań
• bardzo mocno przeżywa drobne błędy i krytykę
• nie wierzy w pochwały lub je odrzuca: „mówisz tak, bo jesteś moją mamą”
• ciągle porównuje się z innymi i wypada w tym źle
• wszystkie niepowodzenia przypisuje sobie, a sukcesy przypadkowi
• chce, żeby wszystko było idealne, i niszczy pracę, gdy jest inaczej

Niska samoocena nie zawsze wygląda jak cichość. Czasem przybiera formę wygłupów, złości, rozstawiania innych po kątach albo ciągłego szukania potwierdzenia.

To nie jest lista do postawienia diagnozy. Każde dziecko ma gorsze dni i czasem mówi o sobie źle. Znaczenie mają czas i skala: czy trwa to tygodniami, czy widać to w różnych miejscach i czy przeszkadza dziecku w życiu.

Co może się za tym kryć

Podobne zachowania mogą mieć różne przyczyny. Czasem to doświadczenia w grupie, na przykład wyśmiewanie albo odrzucenie. Czasem długo niezauważone trudności w nauce albo poczucie ciągłego „nie dość” przy ADHD czy w spektrum autyzmu. Czasem lęk, mutyzm wybiórczy (dziecko swobodnie mówi w domu, a w innych miejscach milknie) albo obniżony nastrój. Właśnie dlatego warto to sprawdzić, zamiast samodzielnie szukać etykiety.

Co możesz zrobić już teraz

• Doceniaj wysiłek, nie tylko wynik. „Widzę, że się starałaś” działa lepiej niż „jesteś najlepsza”.
• Nie porównuj. Nawet życzliwe „zobacz, jak brat sobie radzi” może zaboleć.
• Nie zaprzeczaj od razu. Gdy dziecko mówi: „jestem beznadziejny”, zamiast „nie mów tak” spróbuj: „dzisiaj ciężko Ci poszło i jest Ci przykro”.
• Daj okazję do małych sukcesów. Proste zadania na miarę możliwości dziecka budują poczucie sprawczości.
• Nie wyręczaj za szybko. Pozwól spróbować, nawet jeśli potrwa to dłużej.
• Bądź obok. Wspólny czas, w którym nic nie trzeba, daje dziecku jasny sygnał, że jest ważne po prostu dlatego, że jest.

Kiedy porozmawiać z psychologiem

Warto się zgłosić, gdy trudności trwają dłużej niż kilka tygodni, utrudniają dziecku chodzenie do szkoły lub kontakty z rówieśnikami albo gdy widzisz zmiany w śnie, apetycie i nastroju. Nie musisz mieć pewności, że dzieje się coś poważnego. Rozmowa z psychologiem może też po prostu Cię uspokoić.

U nas pierwsze spotkanie jest tylko dla rodzica. Opowiadasz, co Cię niepokoi, a dopiero potem ustalamy, czy i jak spotkać się z dzieckiem. Więcej o tym, jak to wygląda, przeczytasz na stronie psychologa dla dzieci i młodzieży. Pracuje z nimi u nas między innymi Marta Wiśniewska.

Gdy potrzebna jest pilna pomoc

Jeśli dziecko mówi, że nie chce żyć, albo się okalecza, nie czekaj na termin. W nagłym zagrożeniu zadzwoń pod 112. Dziecko lub nastolatek może bezpłatnie zadzwonić pod 116 111, a rodzice i dzieci pod 800 12 12 12 (Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka).